Konum Bazlı Fiziksel Risk Analitiği

1. Amaç ve kapsam

PerilX, tekil bir yapı veya çoklu varlık portföyü için konum bazlı fiziksel tehlike verilerini ve beyan edilen yapı/kullanım bilgilerini birlikte okuyarak karar destek amaçlı ön risk değerlendirmesi üretir.

Sistem tek bir birleşik risk puanı üretmez. Her tehlike kendi veri kaynağı, kırılganlık mantığı ve belirsizlik düzeyi içinde yorumlanır.

2. Şeffaflık ve model güvenliği

Bu doküman PerilX metodolojisinin bilimsel çerçevesini ve sonuçların nasıl okunması gerektiğini açıklar. Ancak model katsayıları, kırılganlık eğrisi medyanları, kalibrasyon ağırlıkları, karar eşikleri ve kaynak kod düzeyindeki ayrıntılar paylaşılmaz.

Amaç, yöntemi anlaşılır kılmak; modelin doğrudan yeniden üretilmesine veya bağlam dışı kopyalanmasına izin vermemektir.

3. Temel prensipler

1. Ayrık tehlike okuması: Deprem, heyelan ve su baskını birbirine karıştırılmaz.
2. Açıklanabilir çıktı: Skoru etkileyen başlıca unsurlar sade metinle verilir.
3. İhtiyatlı yorum: Çıktı resmi rapor, ekspertiz, mühendislik incelemesi veya sigorta fiyatlaması yerine geçmez.

4. Girdi yapısı

Konum bazlı tehlike ve çevresel girdiler

• EFEHR/ESHM20 deprem tehlike katmanları ve TBDY düzeltmeli spektral ivme değerleri.
• Harita gösterimi için PGA tabanlı deprem tehlike görünümü.
• JRC kaynaklı su baskını derinliği katmanı.
• NASA kaynaklı heyelan duyarlılık katmanı.
• Jeoloji/zemin bağlamı ve VS30/TBDY yerel zemin etkisi çerçevesi.

Yapı ve kullanım girdileri

• Yapım yılı, yapı tipi, toplam kat sayısı ve bağımsız bölüm katı.
• Mühendislik hizmeti, bakım, çıkma, geometri, yumuşak kat ve bitişik nizam.
• Bodrum varlığı, bodrum kullanımı ve giriş kat kullanımı.
• Heyelan için istinat duvarı, zemin iyileştirme ve çatlak/oturma gözlemi.

5. Hesaplama mimarisi

1. Seçilen konuma ait tehlike katmanları okunur.
2. Deprem, heyelan ve su baskını için ayrı taban etkilenebilirlik hesapları yapılır.
3. Yapı ve kullanım girdileri her tehlikenin kendi mantığı içinde değerlendirilir.
4. Sonuçlar 0-100 ölçeğinde göreli etkilenebilirlik skoru olarak sunulur.
5. Rapor, sonuca en çok etki eden sınırlı sayıda ana unsuru açıklar.

Harita tehlike göstergesi ile risk analiz motoru ayrıdır. Örneğin PGA harita lejandı ve konum tehlike görünümü için korunurken, güncel tekil deprem risk analizi SA/TBDY/VS30 tabanlı deprem talebiyle çalışır.

6. Deprem analiz yaklaşımı

Deprem analizinde EFEHR tarafından geliştirilen ESHM20 kapsamındaki 476 yıllık dönüş periyoduna karşılık gelen tehlike senaryosu esas alınır. Güncel analiz akışı, yapı yüksekliği ve davranış periyodu ile ilişkili spektral ivme talebini kullanır.

VS30 tabanlı zemin sınıfı yaklaşımı ve TBDY 2018 yerel zemin etki katsayıları, farklı periyotlarda yer hareketi talebinin zemin koşullarına göre değişebileceğini dikkate almak için kullanılır. Jeoloji kodu raporda bağlam bilgisi olarak gösterilir; ayrıca jeoloji çarpanı olarak uygulanmaz.

Kat sayısı, hangi spektral talep değerinin esas alınacağını belirleyen ana girdilerden biridir. Bu nedenle farklı kat sayıları için üretilen skorlar farklılık gösterebilir; sonuç, ilgili periyottaki yer hareketi talebi ile yapı tipolojisine ait kırılganlık modelinin ortak çıktısıdır.

Model; betonarme çerçeve, betonarme/perde duvar, betonarme tünel kalıp, betonarme prefabrik, yığma/kagir, çelik konstrüksiyon ve ahşap yapı tipolojilerini ayrı davranış aileleri olarak ele alır. Yapım dönemi, bina geometrisi, yumuşak kat, bitişik nizam, çıkma, mühendislik hizmeti ve bakım durumu kırılganlık yorumunda dikkate alınır.

• 19 kat ve üzeri yapılar standart deprem ön değerlendirme kapsamı dışında kabul edilir.
• Yığma/kagir yapılarda olağan dışı kat sayısı için kullanıcıya açık uyarı verilir.
• Eski ve yüksek katlı betonarme yapılarda temkinli güvenlik sınırları uygulanabilir.

7. Su baskını analiz yaklaşımı

Su baskını modülü, seçilen konum için JRC kaynaklı su baskını derinliği katmanından okunan ham derinlik değerini kullanır. Derinlik, önce kaba bir sınıfa çevrilmeden, kullanım duyarlı zarar fonksiyonuyla ilişkilendirilir.

Konut ve ticari kullanım farklı davranış aileleri olarak ele alınır. Kat seviyesi, bodrum varlığı, bodrum kullanımı ve giriş kat kullanımı su baskınının beklenen ekonomik etkisini değiştirir.

Su baskını skoru taşıyıcı sistem göçmesi anlamına gelmez; kullanım kesintisi, içerik kaybı ve alt kot etkilenmesi gibi sonuçlara odaklanan göreli etkilenebilirlik göstergesidir. Anlamlı su baskını etkisi okunmadığında skor hesaplanmaz ve raporda bu durum açıkça belirtilir.

8. Heyelan analiz yaklaşımı

Heyelan modülü, NASA Global Landslide Susceptibility Map kaynaklı duyarlılık katmanını taban sinyal olarak kullanır. Bu katman geniş ölçekli tarama amacı taşır; parsel ölçeğinde kesin şev stabilitesi analizi olarak yorumlanmaz.

Duyarlılık değeri; istinat duvarı, zemin iyileştirme, çatlak/oturma gözlemi ve sınırlı eğim beyanı ile birlikte değerlendirilir. Eğim etkisi ana duyarlılık katmanında temsil edilebildiği için ikinci güçlü tehlike katsayısı olarak kullanılmaz.

Heyelan ekonomik hasar oranı duyarlılık skorunun doğrudan yüzde kayıp olarak okunmasıyla üretilmez. Duyarlılık, sınırlandırılmış bir etki eğrisi üzerinden yorumlanır ve sonuç önceliklendirme amacıyla kullanılır.

9. Portföy analiz yaklaşımı

Portföy analizinde tekil analizde kullanılan tehlike ve kırılganlık mantığı toplu varlık listesine uygulanır. Her varlık için deprem, heyelan ve su baskını ayrı ayrı hesaplanır.

• Varlık bazında önceliklendirme.
• Tehlike bazlı beklenen kayıp görünümü.
• Hasar seviyesi dağılımı.
• Harita üzerinde lokasyon bazlı yoğunlaşma.

Portföy kayıp oranları sigorta fiyatlaması veya kesin hasar tahmini değildir; detaylı teknik incelemeye alınacak lokasyonları belirlemek için kullanılır.

10. Skorların yorumu

0-100 skor mutlak güvenlik veya kesin hasar yüzdesi değildir. Aynı tehlike türü içinde göreli etkilenebilirlik göstergesi olarak okunmalıdır. Deprem, heyelan ve su baskını sonuçları ayrı ayrı incelenmeli; skorlar farklı tehlikeler arasında doğrudan toplanmamalıdır.

11. Veri güveni

Veri güveni, girilen bilgilerin doluluğu ve kritik alanlardaki belirsizliklere göre hesaplanan operasyonel bir göstergedir. Bu etiket sonuç kesinliği değil, girdinin analizi ne kadar desteklediğini gösterir.

12. Doğru kullanım çerçevesi

PerilX çıktıları hızlı ön eleme, portföy tarama, saha çalışması öncesi karar desteği ve kurum içi risk görünürlüğü için uygundur.

Tek başına resmi mühendislik raporu, statik proje kararı, ekspertiz, sigorta fiyatlaması veya hukuki/idari nihai karar yerine kullanılmamalıdır.

13. Kısıtlar ve belirsizlikler

• Tehlike katmanlarının çözünürlüğü ve güncelliği sonucu etkiler.
• Koordinat veya adres hatası farklı hücreden değer okunmasına neden olabilir.
• Bina bilgileri beyana dayalıysa belirsizlik artar.
• Heyelan katmanı parsel ölçeğinde şev stabilitesi üretmez.
• Su baskınında akış hızı, süre, kirlenme ve altyapı kapasitesi her zaman kapsanamaz.
• 19 kat ve üzeri yapılar için deprem sonucu standart ön değerlendirme kapsamında yorumlanmaz.

14. Kalibrasyon ve sürümleme

PerilX metodolojisi sürümlenir. Yeni veri katmanları, literatür güncellemeleri, saha gözlemleri ve uzman geri bildirimleriyle kalibrasyon periyodik olarak gözden geçirilir. Hedef, iç tutarlılığı ve sahaya uygun önceliklendirme kabiliyetini artırmaktır.

15. Kaynaklar

• Danciu L. ve diğerleri (2021). The 2020 update of the European Seismic Hazard Model: Model Overview. EFEHR Technical Report 001, v1.0.0. https://doi.org/10.12686/a15
• Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği (2018): yerel zemin sınıfı, spektral ivme ve yerel zemin etki katsayıları çerçevesi.
• TRVs30 GeoM veri dokümantasyonu: Türkiye için VS30 tabanlı zemin sınıfı yorum çerçevesi.
• Grünthal, G. (Ed.). EMS-98: European Macroseismic Scale 1998.
• FEMA. HAZUS Earthquake Model Technical Manual.
• Erberik, M. A.; Bal, I. E. ve Türkiye odaklı kırılganlık/hasar eğrisi çalışmaları.
• SYNER-G Project: Avrupa/Türkiye bağlamında performans ve kırılganlık modelleme yaklaşımı.
• OYO International Corporation (2010). İstanbul Olası Deprem Kayıpları Tahminlerinin Güncellenmesi Sonuç Raporu.
• Huizinga, J., de Moel, H., Szewczyk, W. (2017). Global flood depth-damage functions. JRC105688. https://doi.org/10.2760/16510
• NASA Global Landslide Susceptibility Map.

Bu kaynaklar metodolojik çerçeveyi temsil eder. Veri katmanı, kalibrasyon ve sürümleme tercihleri PerilX ürün versiyonuna göre yönetilir.

Son söz

PerilX, "tek tıkla nihai karar" aracı değildir. Uzman değerlendirmesini hızlandıran, saha önceliklendirmesini kolaylaştıran ve farklı kullanıcıların aynı risk dilinde konuşmasını sağlayan bir karar destek katmanıdır.