PerilX Fiziksel Risk Analizi Metodolojisi

Bu dokümanı nasıl okuyabilirsiniz?

Bu doküman, PerilX'in teknik altyapısını ayrıntılı bir mühendislik el kitabına dönüştürmeden açıklamak amacıyla hazırlanmıştır. Öncelikle “Deprem analiz yaklaşımı”, “Skorların yorumu” ve “Doğru kullanım” bölümlerinin okunması yeterli olmaktadır.

PerilX değerlendirme çerçevesi

PerilX, konumsal tehlike verilerini ve beyan edilen yapı bilgilerini aynı model içinde açıklanabilir bir ön değerlendirme çıktısına dönüştürmektedir. Çerçeve, her tehlike türünü kendi veri ölçeği ve belirsizlikleri içinde ele alır; tek bir bina için kesin dayanım veya kesin hasar sonucu üretmez.

Deprem tehlikesinin ele alınışı

Deprem tehlikesi, EFEHR/ESHM20 gibi olasılıksal deprem tehlike modellerinden gelen yer hareketi göstergeleriyle temsil edilmektedir. PGA konum tehlike görünümünde açıklayıcı bir gösterge olarak kullanılırken, yapı davranışına bağlı deprem değerlendirmesinde kat yüksekliği ve zemin etkisiyle ilişkili spektral talep yaklaşımı esas alınmaktadır.

Zemin etkisi ve kullanılan göstergeler

Zemin etkisi, VS30 ve TBDY 2018 çerçevesindeki yerel zemin yaklaşımıyla yorumlanmaktadır. Bu gösterge parsel bazlı zemin etüdü değildir; yerel dolgu, sıvılaşma, temel sistemi veya sahaya özgü jeoteknik koşullar ayrıca incelenmelidir.

Yapı tipolojisi ve yapım dönemi

Yapı tipi, yapım dönemi ve bina yüksekliği deprem kırılganlığı açısından temel ayrıştırıcı değişkenlerdir. Betonarme çerçeve, betonarme perde, tünel kalıp, prefabrik betonarme, çelik, yığma/kâgir ve ahşap gibi sınıflar, kaynak modelin desteklediği sınırlar içinde yorumlanmaktadır.

Türkiye'ye özgü kırılganlık yaklaşımı

PerilX deprem yaklaşımı, ELER metodolojisi ve Türkiye yapı stokuna ilişkin deprem mühendisliği literatürünü referans alır. Kaynak taksonomide doğrudan karşılığı olmayan yapı sınıfı-yükseklik kombinasyonları için sessizce yeni kırılganlık eğrisi üretilmez; bu durum sonuçlarda veri ve model sınırı olarak belirtilir.

Hasar durumu olasılıkları

Deprem analizinde hasar durumları, hasarsız veya ihmal edilebilir etkiden başlayarak giderek ağırlaşan hasar seviyelerine uzanan olasılık dağılımı olarak ele alınmaktadır. Bu dağılım, sahada oluşacak kesin hasar seviyesini değil, seçilen girdilere göre beklenen göreli etkilenebilirliği açıklar.

Etkilenebilirlik Sınıfı

Etkilenebilirlik Sınıfı, tehlike sinyali ile yapı özelliklerinin birlikte yorumlanmasından türetilen göreli bir karar destek göstergesidir. Bu sınıf, yapının mevzuat performansını doğrulayan bir beyan, resmî hasar tespiti, sigorta fiyatı veya piyasa değeri anlamına gelmez.

Tasarım Talep Oranı

Tasarım Talep Oranı, deprem talebinin yapı sınıfı ve zemin etkisiyle birlikte kavramsal olarak nasıl büyüdüğünü veya azaldığını anlatan açıklayıcı bir göstergedir. PerilX içinde kullanıcıya karar destek amacıyla sunulur; resmî yönetmelik kontrolü veya mühendislik performans analizi yerine geçmez.

Portföy karşılaştırma yaklaşımı

Portföy analitiği, tekil bina raporundan farklı olarak sınırlı CSV girdileri üzerinden varlık gruplarını karşılaştırır. Amaç, portföy ölçeğinde hasar durumu dağılımını, beklenen ekonomik kaybı ve önceliklendirme ihtiyacını görünür hâle getirmektir.

Belirsizlikler ve veri sınırlamaları

Veri çözünürlüğü, kullanıcı beyanı, yapı ruhsat ve proje bilgilerinin doğruluğu, güncel müdahaleler ve yerel çevresel koşullar sonuçları etkiler. Deprem, su baskını ve heyelan katmanları aynı çözünürlükte veya aynı analiz derinliğinde değildir.

Sonuçların doğru yorumlanması

PerilX çıktıları, hangi yapı ve konum unsurlarının daha dikkatli incelenmesi gerektiğini göstermek için hazırlanır. Düşük sonuç yapının güvenli olduğunu, yüksek sonuç ise kesin hasar oluşacağını göstermez.

Değerlendirmenin yerine geçmediği çalışmalar

PerilX; yerinde mühendislik incelemesi, zemin etüdü, statik proje kontrolü, performans analizi, resmî ekspertiz, hasar tespiti veya sigorta fiyatlaması yerine geçmez.

Metodoloji sürümü ve son güncelleme tarihi

Bu public metodoloji özeti perilx-methodology-v0.2.0 yaklaşımını açıklar. Dokümantasyonun son güncelleme tarihi 20 Ağustos 2026, içerik sorumlusu PerilX teknik metodoloji ekibi olarak belirtilmiştir.

Kısaltmalar ve temel terimler

Kısaltmalar ilk kullanımda uzun adıyla verilir. Sonraki kullanımlarda kısa biçim kullanılır; kısaltmanın üzerine gelerek açıklamayı yeniden görebilirsiniz.

EFEHR

European Facilities for Earthquake Hazard and Risk: Avrupa-Akdeniz bölgesinde deprem tehlikesi ve riski modellerini geliştiren kurum ve araştırma kaynakları ağı. Resmî açıklama

ESHM20

2020 Avrupa Sismik Tehlike Modeli (European Seismic Hazard Model 2020): Avrupa-Akdeniz bölgesi için güncellenmiş deprem tehlikesi modeli. Model özeti

SA

Spektral İvme (Spectral Acceleration): Belirli bir titreşim periyoduna sahip yapının deprem hareketine vereceği yaklaşık ivme talebini temsil eder.

PGA

En Büyük Yer İvmesi (Peak Ground Acceleration): Deprem sırasında zeminde beklenen en yüksek ivme düzeyini göstermektedir.

TBDY 2018

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018: Deprem etkileri altında bina tasarımı ve değerlendirmesi için Türkiye’de kullanılan yönetmelik çerçevesi. AFAD sayfası

VS30

Zeminin üst 30 metresindeki ortalama kayma dalgası hızıdır. Zemin sertliği ve yerel deprem etkilerinin yorumlanmasında kullanılan bir göstergedir. USGS açıklaması

JRC

Avrupa Komisyonu Ortak Araştırma Merkezi (Joint Research Centre): PerilX’in su baskını değerlendirmesinde başvurduğu taşkın ve derinlik-zarar çalışmalarının kaynak kurumudur. JRC taşkın çalışmaları

NASA

ABD Ulusal Havacılık ve Uzay Dairesi: Küresel heyelan duyarlılığı ve heyelan izleme veri ürünleri sağlayan kurum. NASA Earthdata

FEMA / Hazus

ABD Federal Acil Durum Yönetim Ajansı (FEMA) tarafından geliştirilen Hazus, deprem ve taşkın gibi afetlerin olası fiziksel ve ekonomik etkilerini tahmin etmek için kullanılan standart bir risk değerlendirme yaklaşımıdır. Hazus açıklaması

g

Yerçekimi ivmesi birimidir. Deprem mühendisliğinde yer hareketi değerleri çoğu zaman yerçekimi ivmesinin katı olarak ifade edilir.

Kırılganlık modeli

Belirli bir yer hareketi düzeyinde farklı hasar durumlarının aşılma olasılıklarını temsil eden istatistiksel modeldir.

Dönüş periyodu

Belirli bir tehlike düzeyinin uzun dönemli ortalama tekrar aralığıdır. Örneğin “476 yıl”, olayın tam 476 yılda bir gerçekleşeceği anlamına gelmez.

Deterministik hesap

Aynı girdiler kullanıldığında aynı sonucu üreten, rastgele örnekleme içermeyen hesaplama yaklaşımıdır.

Monte Carlo örneklemesi

Belirsizliği temsil etmek için çok sayıda rastgele senaryo üreten hesaplama yöntemidir. Mevcut portföy kayıp çıktısı bu yöntemi kullanmaz.

RC, IM ve EDP

Kaynakçada geçen teknik İngilizce kısaltmalardır: RC betonarme yapıyı, IM yer hareketi şiddet ölçüsünü, EDP ise mühendislik talep parametresini ifade eder.

AFAD

Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı: Türkiye’de deprem yönetmeliği ve afet yönetimi alanındaki yetkili kamu kurumudur.

ELER

Earthquake Loss Estimation Routine: Boğaziçi Üniversitesi/Kandilli Deprem Mühendisliği Bölümü tarafından geliştirilen deprem kayıp değerlendirme metodolojisi ve yazılımıdır. PerilX'te özellikle Level 2 spektral kapasite, performans noktası ve kırılganlık yaklaşımı bilimsel referans olarak kullanılmaktadır. Boğaziçi Üniversitesi ELER sayfası

CSM

Capacity Spectrum Method — Kapasite Spektrumu Yöntemi: deprem talep spektrumu ile yapının doğrusal olmayan kapasite spektrumunu aynı spektral ivme–spektral yerdeğiştirme düzleminde karşılaştırarak bir performans noktası belirleyen yaklaşık analiz yöntemidir.

Sd / Sdp

Sd spektral yerdeğiştirmeyi, Sdp ise kapasite ve talep ilişkisi sonucunda bulunan performans noktasının spektral yerdeğiştirme bileşenini ifade eder. Engine B kırılganlık hesabının temel talep değişkenidir.

DS0–DS4

PerilX deprem modelinde kullanılan birbirini dışlayan hasar durumlarıdır: hasarsız/ihmal edilebilir etkiden başlayarak giderek ağırlaşan dört hasar seviyesine kadar uzanır. Kullanıcı skoru bu olasılıkların ürün katmanındaki yorumudur; ekonomik kayıp oranıyla aynı değildir.

AAL ve MDR

MDR (Mean Damage Ratio), bir hazard seviyesindeki hasar olasılıklarının ekonomik sonuç katsayılarıyla beklenen kayıp oranına dönüştürülmesidir. AAL (Average Annual Loss) ise hazard eğrisi boyunca bu kayıp oranlarının yıllık aşılma oranlarıyla bütünleştirilmesiyle elde edilen yıllık ortalama kayıp göstergesidir.

YYBM

Yapı Yaklaşık Birim Maliyeti: Portföy ekonomik AAL görünümünde, kullanıcı tarafından doğrudan yeniden yapım maliyeti verilmediğinde yapı kullanım/sınıf bilgisi ve brüt inşaat alanıyla birlikte kullanılan 2026 ÇŞİDB/Yüksek Fen Kurulu maliyet referansıdır.

Engine B / Engine A

Engine B, desteklenen tipolojilerde ELER uyumlu spektral kapasite ve CSM yaklaşımını kullanan birincil deprem kırılganlık motorudur. Engine A ise doğrudan SA(T) kırılganlığına dayanan, yalnızca tanımlı kapsam içinde kullanılan açık geri dönüş/QA motorudur.

1. Amaç ve kapsam

Kısa anlatım: PerilX, konumdaki doğal tehlike koşullarını ve yapıya ilişkin temel bilgileri birlikte değerlendirerek deprem odaklı bir fiziksel risk profili oluşturmaktadır.

Analizde konum bazlı deprem tehlike verileri, yerel zemin koşulları, yapım dönemi, taşıyıcı sistem ve kat sayısı gibi bilgiler birlikte ele alınmaktadır. Amaç, bir yapının olası deprem etkileri karşısındaki göreli durumunu hızlı ve açıklanabilir biçimde ortaya koymaktır.

Tekil yapı risk profili mevcut sürümde deprem odaklı olarak sunulmaktadır. Su baskını ve heyelan göstergeleri ise doğal tehlike özetinde tamamlayıcı konumsal bilgi olarak değerlendirilmektedir.

2. Şeffaflık ve model sınırları

Kısa anlatım: PerilX'in bilimsel dayanakları ve temel hesaplama yaklaşımı açıklanmaktadır; ürünün iç kalibrasyon katsayıları ve yazılım düzeyindeki ayrıntılar ise yayımlanmamaktadır.

PerilX'te ELER yazılımı doğrudan çalıştırılan bir “kara kutu” olarak kullanılmamaktadır. ELER'in yapı hasarını spektral kapasite, performans noktası ve kırılganlık eğrileri üzerinden ele alan Level 2 yaklaşımından metodolojik olarak yararlanılmaktadır.

Deprem tehlikesinin tanımlanmasında güncel EFEHR/ESHM20 verileri, yerel zemin etkilerinin değerlendirilmesinde ise TBDY 2018 ve VS30 bilgileri kullanılmaktadır. Bu nedenle PerilX sonucu doğrudan bir “ELER çıktısı” olarak değil, ELER metodolojisinden yararlanan, güncel tehlike ve zemin verileriyle çalışan bir PerilX değerlendirmesi olarak ele alınmaktadır.

Dokümantasyonun amacı, sonucun bilimsel ve teknik arka planını anlaşılır biçimde göstermek ve kullanıcının çıktıyı doğru bağlamda yorumlamasını sağlamaktır.

3. Temel prensipler

1. Tehlike ve yapı davranışı birlikte değerlendirilmektedir: Aynı konumdaki iki yapı, taşıyıcı sistem ve yapım dönemi farklı olduğunda farklı sonuçlar üretebilmektedir.
2. Deprem talebi tek bir PGA değerine indirgenmemektedir: Yapının farklı titreşim periyotlarındaki davranışını temsil eden spektral ivme verilerinden yararlanılmaktadır.
3. Taşıyıcı sistem ayrımı korunmaktadır: Betonarme çerçeve, perde duvarlı betonarme, tünel kalıp, prefabrik, çelik, yığma ve ahşap yapılar aynı model ailesi olarak değerlendirilmemektedir.
4. Model sınırları açık tutulmaktadır: Bilimsel kaynakların desteklemediği yapı sınıfları için sessizce yeni bir kırılganlık modeli üretilmemektedir.
5. Sonuçlar ön değerlendirme amacıyla sunulmaktadır: PerilX, ayrıntılı mühendislik analizinin yerini almak yerine inceleme ve önceliklendirme sürecini desteklemektedir.

4. Kullanılan girdiler

Kısa anlatım: Sonuçlar, konumdan otomatik olarak okunan deprem tehlikesi ve zemin verileri ile kullanıcı tarafından sağlanan yapı bilgilerinin birlikte değerlendirilmesine dayanmaktadır.

Konumdan alınan bilgiler

• EFEHR/ESHM20 kaynaklı deprem tehlike ve spektral ivme verileri.
• PGA tabanlı genel tehlike görünümü ve çok periyotlu SA(T) değerleri.
• TBDY 2018 yerel zemin katsayıları ve VS30 tabanlı zemin bilgisi.
• Doğal tehlike özetinde kullanılan JRC taşkın ve NASA heyelan katmanları.

Kullanıcı tarafından sağlanan bilgiler

• Yapım yılı veya yapım dönemi.
• Taşıyıcı sistem ve toplam kat sayısı.
• Betonarme yapılarda çerçeve + dolgu duvar, çerçeve + perde duvar veya tünel kalıp ayrımı.
• Prefabrik betonarme, çelik, yığma/kâgir ve ahşap gibi diğer taşıyıcı sistem türleri.
• Mühendislik hizmeti, bakım durumu, çıkma, bina geometrisi, yumuşak kat ve bitişik nizam gibi tamamlayıcı yapı özellikleri.

Özellikle 2020 sonrası betonarme yapılarda taşıyıcı sistem bilgisinin doğru seçilmesi önem taşımaktadır. Betonarme çerçeve ile perde duvarlı betonarme sistemler deprem etkileri altında farklı davranış gösterebildiğinden, bu ayrım hesaplamada doğrudan dikkate alınmaktadır.

5. Hesaplama akışı

Kısa anlatım: PerilX, önce konumdaki deprem talebini oluşturmakta, daha sonra bu talebi yapının taşıyıcı sistemine ait kapasite ve kırılganlık özellikleriyle birlikte değerlendirmektedir.

Birincil değerlendirme yaklaşımı

Desteklenen yapı sınıflarında birincil deprem değerlendirmesi, ELER metodolojisiyle uyumlu spektral kapasite yaklaşımını kullanan Engine B üzerinden yürütülmektedir. Yalnızca açıkça tanımlanmış sınırlı durumlarda, daha basit doğrudan spektral ivme yaklaşımına dayanan Engine A geri dönüş modeli olarak kullanılmaktadır.

İki modelin sonuçları aynı hesap içinde birbirine karıştırılmamaktadır. Böylece kullanılan yöntemin hangi yapı ve veri koşullarında devreye girdiği izlenebilir durumda tutulmaktadır.

6. Deprem analiz yaklaşımı

Kısa anlatım: Deprem değerlendirmesinde konumdaki spektral tehlike, yerel zemin koşulları ve yapının taşıyıcı sistem davranışı birlikte ele alınmaktadır.

Tehlike ve zemin etkisi

Analizde EFEHR tarafından sunulan Avrupa Sismik Tehlike Modeli 2020 (ESHM20) verilerinden yararlanılmaktadır. Tekil yapı değerlendirmesinde, 476 yıllık dönüş periyoduna karşılık gelen çok periyotlu spektral talep esas alınmaktadır. Bu ifade, aynı büyüklükte bir depremin tam 476 yılda bir gerçekleşeceği anlamına gelmemekte; uzun dönemli olasılıksal tehlike seviyesini tarif etmektedir.

Yerel zemin etkileri, VS30 bilgisi ve Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'de tanımlanan zemin yaklaşımı kullanılarak dikkate alınmaktadır. PGA değeri genel konum tehlikesinin gösterilmesinde kullanılmakta; yapı davranışı ise farklı titreşim periyotlarındaki spektral ivme değerleri üzerinden değerlendirilmektedir.

ELER metodolojisi nasıl kullanılmaktadır?

PerilX'in yapı kırılganlığı yaklaşımında, Boğaziçi Üniversitesi/Kandilli Deprem Mühendisliği Bölümü tarafından geliştirilen ELER — Earthquake Loss Estimation Routine metodolojisinden yararlanılmaktadır. ELER'in Level 2 yaklaşımında yapı, spektral kapasite eğrisi ile temsil edilmekte; deprem talebiyle kapasite eğrisi arasındaki ilişki üzerinden yapının yaklaşık performans noktası belirlenmektedir.

Bu performans noktası, farklı hasar seviyelerine ait kırılganlık eğrileriyle ilişkilendirilmekte ve hasar durumu olasılıkları elde edilmektedir. PerilX bu metodolojik çerçeveyi, güncel EFEHR tehlike verileri ve TBDY 2018 zemin yaklaşımıyla bir araya getirmektedir.

ELER, PerilX içinde doğrudan çalıştırılan bir yazılım bileşeni değildir. Yayımlanmış ELER metodolojisi, yapı taksonomisi, kapasite ve kırılganlık yaklaşımı PerilX hesap motorunun bilimsel referansları arasında yer almaktadır.

Yapı sınıflandırması

Yapının taşıyıcı sistemi, yapım dönemi ve kat sayısı birlikte değerlendirilmekte ve uygun davranış ailesi seçilmektedir. Betonarme çerçeve ile betonarme perde duvarlı sistemler ayrı ele alınmaktadır. Tünel kalıp, prefabrik betonarme, çelik, yığma/kâgir ve ahşap yapılar da kaynak modellerin desteklediği sınırlar içinde kendi yapı aileleriyle değerlendirilmektedir.

2020 sonrası betonarme yapılar

ELER kaynak sınıflandırmasında 2001 ve sonrası yapılar aynı ana dönem içinde yer almaktadır. PerilX'te ise 2020 sonrası betonarme yapılar, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği 2018'in uygulama pratiğinde yerleştiği daha güncel yapı dönemini temsil eden ayrı ve sürümlenmiş bir uyarlama ile ele alınmaktadır. Bu yaklaşım, kaynak ELER modelinden kopmadan modern betonarme yapı stokunu daha gerçekçi biçimde temsil etmeyi amaçlamaktadır.

Modern betonarme yapılarda perde kullanımının yaygınlaşmış olması nedeniyle, kullanıcı arayüzünde “betonarme çerçeve + perde duvar” seçeneği özellikle öne çıkarılmaktadır. Bununla birlikte kullanıcı yapının yalnız çerçeve sistem olduğunu beyan edebilmektedir. Bu ürün yaklaşımı bir mevzuata uygunluk kararı veya bütün 2020 sonrası yapıların zorunlu olarak perdeli olduğu yönünde bir kabul anlamına gelmemektedir.

Yapı özelliklerinin etkisi

Mühendislik hizmeti, bakım durumu, yumuşak kat, çıkma, bina geometrisi ve bitişik nizam gibi bilgiler doğrudan deprem tehlikesini değiştirmemektedir. Bu bilgiler, yapının kırılganlığını temsil eden model üzerinde kontrollü bir düzeltme katmanında değerlendirilmektedir. Böylece yapısal özelliklerin etkisi hesaba katılırken aynı unsurun birden fazla kez puanlanmasının önüne geçilmektedir.

Hasar olasılıklarından skora geçiş

Hesap sonucunda farklı hasar durumlarına ait olasılıklar elde edilmektedir. Bu olasılıklar, kullanıcıların yapıları daha kolay karşılaştırabilmesi amacıyla 0–100 ölçeğinde göreli bir deprem etkilenebilirliği göstergesine dönüştürülmektedir.

Bu gösterge ekonomik kayıp oranı, hasar yüzdesini kesin olarak belirleyen bir değer veya göçme olasılığı olarak yorumlanmamalıdır. Daha ayrıntılı ekonomik değerlendirme, portföy modülünde ayrı bir AAL yaklaşımıyla yapılmaktadır.

Uygulanabilirlik sınırları

• ELER kaynak yapı taksonomisi 1–19 kat arasındaki tanımlı yapı sınıfları için kullanılmaktadır; 20 kat ve üzeri yapılar ayrı bir yüksek bina yaklaşımı gerektirmektedir.
• Prefabrik betonarme için kaynak model desteği düşük katlı yapılarla sınırlı bulunmaktadır.
• Kaynakta doğrudan karşılığı bulunmayan yapı sınıfı ve yükseklik kombinasyonları için yeni bir kırılganlık modeli üretilmemektedir.
• PerilX sonucu ayrıntılı statik proje incelemesi, doğrusal olmayan bina modeli veya performans analizi yerine geçmemektedir.

7. Su baskını doğal tehlike bağlamı ve pasif risk modülü

Kısa anlatım: Su baskını bu sürümde tekil yapı bazlı risk profiline dahil değildir; doğal tehlike özetinde konumsal bağlam olarak gösterilebilir.

Aşağıdaki yöntemsel açıklama, kod tabanında korunan ve ileride tekrar etkinleştirilebilecek su baskını risk modülünün çalışma çerçevesini açıklar.

Su baskını modülü, seçilen konum için mevcut JRC tabanlı taşkın senaryosu katmanından okunan ham su derinliğini kullanmaktadır. Derinlik, önce geniş bir sınıfa indirgenmeden Huizinga ve çalışma arkadaşlarının geliştirdiği kullanım türüne duyarlı derinlik-zarar fonksiyonuyla ilişkilendirilir. Bu fonksiyon, su derinliği arttıkça beklenen ekonomik etkinin nasıl değiştiğini temsil eder.

Konut ve ticari kullanım farklı davranış aileleri olarak ele alınır. Bağımsız bölümün katı, bodrum varlığı, bodrum kullanımı ve giriş kat kullanımı su baskınının beklenen ekonomik etkisini değiştirir.

Su baskını skoru taşıyıcı sistem göçmesi anlamına gelmez. Kullanım kesintısı, içerik kaybı ve alt kot etkilenmesi gibi sonuçlara odaklanan göreli bir fiziksel risk göstergesidir. Anlamlı su baskını etkisi okunmadığında skor üretilmez.

8. Heyelan doğal tehlike bağlamı ve pasif risk modülü

Kısa anlatım: Heyelan bu sürümde tekil yapı bazlı risk profiline dahil değildir; doğal tehlike özetinde konumsal bağlam olarak gösterilebilir.

Aşağıdaki yöntemsel açıklama, kod tabanında korunan ve ileride tekrar etkinleştirilebilecek heyelan risk modülünün çalışma çerçevesini açıklar.

Heyelan modülü, NASA kaynaklı küresel heyelan duyarlılığı katmanını taban sinyal olarak kullanmaktadır. Bu katman geniş ölçekli tarama amacı taşır; parsel ölçeğinde kesin şev stabilitesi analizi veya zemin etüdü olarak yorumlanmaz.

Sorgulanan noktanın kesiştiği veri hücresindeki gerçek değer esas alınır. Nokta katmanla kesişmiyorsa komşu hücreden otomatik yedek değer getirilmez; “anlamlı heyelan göstergesi bulunmadı” durumu kaydedilir ve skor üretilmez.

Duyarlılık değeri; istinat duvarı, zemin iyileştirme ve çatlak/oturma gözlemiyle birlikte değerlendirilmektedir. Eğim etkisi ana duyarlılık katmanında zaten temsil edildiği için tekil hesapta ayrıca güçlü bir ikinci tehlike çarpanı olarak uygulanmaz.

Heyelan duyarlılık değeri doğrudan yüzde ekonomik kayıp olarak okunmaz. Değer, sınırlandırılmış bir etki eğrisi üzerinden göreli risk göstergesine dönüştürülür ve saha inceleme önceliğini desteklemek için kullanılmaktadır.

9. Portföy analiz yaklaşımı

Kısa anlatım: Portföy analizinde tek bir deprem senaryosu yerine, farklı gerçekleşme olasılıklarına sahip deprem seviyeleri birlikte değerlendirilmekte ve Yıllık Ortalama Kayıp (AAL) hesaplanmaktadır.

Portföy modülünde EFEHR hazard eğrileri kullanılmakta; farklı spektral periyotlardaki tehlike seviyeleri ortak bir yıllık aşılma ekseninde değerlendirilmektedir. Her tehlike seviyesinde yapı kırılganlığı hesaplanmakta ve hasar olasılıkları ekonomik hasar oranına dönüştürülmektedir.

Böylece elde edilen AAL oranı, tek bir 476 yıllık deprem senaryosunun kaybını değil, farklı deprem seviyelerinin uzun dönemli yıllık ortalama ekonomik etkisini temsil etmektedir.

Ekonomik değerleme

Kullanıcı tarafından doğrudan bir yeniden yapım maliyeti sağlanmışsa bu değer kullanılmaktadır. Böyle bir bilgi bulunmadığında, yeterli yapı kullanım ve alan bilgisi mevcutsa 2026 yılı Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Yapı Yaklaşık Birim Maliyetleri (YYBM) üzerinden bir yeniden yapım maliyeti yaklaşımı oluşturulmaktadır.

Bu değer piyasa veya satış değeri değildir. Arsa değeri, içerik kaybı, iş durması, kira kaybı ve bina dışı altyapı gibi bileşenler temel AAL hesabına dahil edilmemektedir.

10. Skorların yorumu

Kısa anlatım: 0–100 deprem skoru, yapının bulunduğu tehlike ortamı ve modellenen kırılganlığı birlikte dikkate alan göreli bir önceliklendirme göstergesidir.

• Skor yükseldikçe daha ayrıntılı teknik inceleme ihtiyacı artmaktadır.
• Skor, hesaplanan hasar durumu olasılıklarından türetilmektedir.
• Skor ekonomik AAL, hasar yüzdesini kesin olarak belirleyen bir değer veya yapı performansı olasılığı değildir.
• Bir sınıf sınırına yakın sonuçlar kesin ve değişmez bir kategori olarak değerlendirilmemelidir.
• “Veri yok”, “model kapsamı dışında” ve “skor üretilemedi” durumları 0/100 sonucundan ayrı tutulmaktadır.

11. Veri Tamamlık Düzeyi

Kısa anlatım: Bu gösterge, gerekli kullanıcı bilgilerinin ne kadarının doldurulduğunu anlatır; model doğruluğunu veya sonuç kesinliğini ölçmez.

Veri Tamamlık Düzeyi, kullanıcı tarafından sağlanan alanların doluluk durumuna ve kritik girdilerdeki bilinmeyen değerlere göre hesaplanan operasyonel bir göstergedir. Örneğin %100 veri tamamlığı, bütün gerekli alanların doldurulduğunu gösterir; sonucun %100 doğru olduğu anlamına gelmez.

12. Doğru kullanım çerçevesi

Uygun kullanım

• Bir yapı hakkında hızlı fiziksel risk ön değerlendirmesi yapmak.
• Çoklu varlıklar arasında inceleme önceliği oluşturmak.
• Saha çalışması veya uzman incelemesi öncesinde dikkat alanlarını belirlemek.
• Kurum içinde ortak ve açıklanabilir bir fiziksel risk dili oluşturmak.

Tek başına kullanılmaması gereken kararlar

• Resmî mühendislik raporu veya statik proje kararı.
• Zemin etüdü veya parsel ölçeğinde şev stabilitesi değerlendirmesi.
• Gayrimenkul ekspertizi veya hukuki/idari nihai karar.
• Sigorta fiyatlaması, poliçe kabulü veya kesin ekonomik kayıp kararı.

13. Kısıtlar ve belirsizlikler

• Deprem tehlike verilerinin mekânsal çözünürlüğü ve zemin bilgisinin temsil kalitesi sonucu etkileyebilmektedir.
• Yapı bilgileri kullanıcı beyanına dayanıyorsa sınıflandırma belirsizliği artabilmektedir.
• Betonarme çerçeve ile perde duvarlı betonarme sistemlerin yanlış seçilmesi, model sonucunu belirgin biçimde değiştirebilmektedir.
• 2020 sonrası betonarme yapı yaklaşımı, mevcut kaynak modeller üzerine geliştirilmiş PerilX uyarlamasıdır; her bina için doğrudan saha gözleminden türetilmiş ampirik bir kırılganlık eğrisi değildir.
• Kaynak modelin desteklemediği yapı tipi ve yükseklik kombinasyonları için yapay model üretilmemektedir.
• PerilX, ayrıntılı mühendislik analizi, yapı performans değerlendirmesi veya mevzuata uygunluk kontrolünün yerine geçmemektedir.

14. Kalibrasyon, doğrulama ve sürümleme

PerilX metodolojisi sürümlü olarak geliştirilmektedir. Tehlike verileri, yapı sınıflandırmaları, kırılganlık modelleri ve hesaplama bileşenleri; bilimsel yayınlar, kaynak model karşılaştırmaları ve kontrollü testlerle düzenli olarak gözden geçirilmektedir.

ELER'in yayımlanmış teknik dokümantasyonu ve doğrulama örnekleri, spektral kapasite yaklaşımının temel referansları arasında yer almaktadır. PerilX tarafında ayrıca aynı girdinin aynı sonucu üretmesi, yapı sınıfları arasındaki ilişkilerin tutarlı kalması ve geçersiz hesapların “hasar yok” şeklinde yorumlanmaması gibi kalite kontrolleri uygulanmaktadır.

Sonuç kayıtlarında model ve veri sürümlerinin saklanmasıyla, bir analizin hangi yöntem ve veri setiyle üretildiğinin sonradan izlenebilmesi amaçlanmaktadır.

15. Kaynaklar

Aşağıdaki yayın ve kurumsal kaynaklar PerilX'in deprem tehlikesi, spektral kapasite, yapı kırılganlığı ve ekonomik kayıp yaklaşımının bilimsel arka planını oluşturan başlıca referanslar arasında yer almaktadır.

Kaynakçada yer alan çalışmalar PerilX'in metodolojik dayanaklarını göstermektedir. PerilX'in aktif model sürümleri ve ürün kalibrasyonları ayrıca sürümlenmekte ve doğrulanmaktadır.

Son söz

PerilX, “tek tıkla nihai karar” aracı değildir. Uzman değerlendirmesini hızlandıran, saha ve portföy önceliklendirmesini kolaylaştıran ve farklı kullanıcıların aynı fiziksel risk diliyle çalışmasını sağlayan bir karar destek katmanıdır.